HOA VĂN CHĂM TRÊN NỀN THỔ CẨM

Hoa văn Chăm ở làng dệt Mỹ Nghiệp thường được trang trí trên nền vải với nhiều sản phẩm phong phú, được rất nhiều khách du lịch trong và ngoài nước yêu thích. Chủ đề chính của hoa văn là mô tả một cách sinh động những hình ảnh thân quen trong đời sống sinh hoạt của người Chăm, bao gồm cả thế giới thực vật, động vật và đồ vật. Màu sắc hoa văn trên nền vải Chăm chỉ có 5 màu cơ bản (đỏ, trắng, xanh, vàng, đen) và họ lại phân chia làm thành 2 nhóm: Màu lạnh - âm và màu nóng - dương. Hoa văn chăm không chỉ dừng lại ở hình họa đơn giản mà còn tạo ra những hình học phức tạp. Đó là những dạng hoa văn với nhiều hình dạng khác nhau như: Hoa bốn cánh, hoa tám cánh nằm trong ô vuông, những đường gấp khúc ngoằn ngoèo, những đường ô vuông, quả trám, đồng tâm…Đặc biệt là những hình động vật với nhiều trạng thái khác nhau như: Con rồng, con bướm, con thỏ, con chim công, con voi…Tất cả đều sơ đồ hóa bằng phương pháp hình học. Chỉ bằng một vài đường nét đơn giản như dấu chấm, vạch ngang, hình thoi, hình tam giác… nhưng đã tạo nên những tấm thổ cẩm tuyệt đẹp và hình ảnh bắt mắt. Các đường nét hoa văn được thể hiện trên những tấm thổ cẩm sống động đầy màu sắc lạ, vừa chân phương, vừa mộc mạc.. Hoa văn Chăm ẩn chứa nhiều nội dung phong phú, nó chuyển tải nhiều hình ảnh về thiên nhiên, cảnh sinh hoạt trong cuộc sống lao động, phong tục tập quán, tín ngưỡng của người Chăm. Chỉ cần 5 chấm hình vuông xếp theo hình chữ ngũ, 4 vạch khối hình vuông xếp chéo nhau đã diễn đạt được hoa 4 cánh, cũng như hình chữ thập và hoa  tám cánh để diễn đạt hình mặt trời, hình móc câu chỉ ra được cái neo thuyền… Nghệ thuật trang trí Chăm đã nâng dần lên tầm cao mới, hướng đến sự giản lược những chi tiết phụ để thể hiện cái cốt cách thật nhất của đối tượng được mô tả. Đó là quy luật phát triển của tư duy nghệ thuật dân gian Chăm.

Ngoài ra người nghệ nhân Chăm còn có sức tưởng tượng bay bổng, sự cách điệu hóa đã đạt đến nghệ thuật trừu tượng, lấy chi tiết đơn giản để gợi ra hình ảnh cụ thể, lấy một bộ phận thay thế cho toàn thể, ví dụ như hoa văn chân chó thay cho con chó, hoa văn hình rồng với nhiều đường cong uốn lượn thay cho con rồng, hoa văn nắm hộp thay cho hộp đựng…Hoa văn Chăm còn mang tính tượng trưng với nhiều ý nghĩa: chỉ bằng những chấm lấm tấm trắng trên nền đen là tượng trưng cho sao trời, những dấu chéo X là dấu hiệu mang tính tượng trưng để quyết định sự sở hữu.  Ngoài nội dung, ý nghĩa, tên gọi vừa nêu trên, hoa văn Chăm còn mang tính giai cấp, tôn giáo, biểu hiện trong sắc phục truyền thống, trong ý nghĩa về tôn giáo. Thông qua hoa văn trên y phục, có thể phân biệt tầng lớp xã hội, đẳng cấp của các chức sắc tôn giáo, phân biệt người giàu sang, kẻ nghèo hèn, đàn ông, đàn bà…Chẳng hạn như chức sắc tu sĩ(cả sư) mới mặc váy, trùm khăn bằng các loại hoa văn hình rồng và buộc thắt lưng có dệt hoa văn hai mặt, còn tu sĩ bình thường chỉ mặc váy, khăn không dệt hoa văn… Hoa văn Chăm còn có những hình động vật là linh hồn của tôn giáo Bàlamôn có nguồn gốc từ thần thoại Ấn Độ mà người Chăm đã biến thành kiểu của riêng mình như: chim thần Garuđa, chim trão, chim công, con rồng…  Người Chăm sinh sống bằng nghề lúa nước thông qua hoa văn quả trám, hoa văn hạt lúa, hoa văn hình dích dắt, răng cưa tượng trưng cho núi, sông nước... Nói chung hoa văn trên nền vải của người Chăm ở làng dệt Mỹ Nghiệp là muôn hình muôn vẻ, nó không chỉ thể hiện được nét thuần phong mỹ tục, giới tính, giai cấp, tín ngưỡng, tôn giáo trong xã hội Chăm mà còn ghi dấu ấn văn hóa, phản ánh đầy đủ về sắc thái, diện mạo của nền văn hóa Chăm mang đậm giá trị nghệ thuật, văn hóa, lịch sử và cần được bảo tồn và phát huy để mãi trường tồn theo thời gian. Đến với làng dệt Mỹ nghiệp du khách sẽ bị hấp dẫn và lối cuốn với những sản phẩm đa dạng, độc đáo được trang trí bởi đường nét hoa văn đẹp mắt trên các khăn, áo, túi xách, ví, cà vạt, khăn trải bàn, trải giường… đây là một phương thức để duy trì một ngành nghề được truyền giữ bao đời nay trong cộng đồng người Chăm.
Thanh Phương
Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch Ninh Thuận